Home » Plaatsnaamkunde » Tracolen, Accolen & Saccolen

Tracolen, Accolen & Saccolen

TRACOLEN, ACCOLEN & SACCOLEN

Ik heb me altijd afgevraagd wat Georges Pérec zou hebben gevonden van de Club des Cents Cols, en van die lieve gekke wielrenners die de passen samenstellen, vergelijken, samenstellen, tellen, tellen, censureren (censureren?) en classificeren (en ze ook nog eens kruisen!). Georges Pérec speelde niet alleen graag met woorden en taal, hij hield ook van fietsen.

Een lijst van een paar honderd bergpassen, laat staan DE lijst (de Chauvot), leent zich, net als elke andere wiskundige reeks, voor allerlei manipulaties en statistieken. Het is ook vaak verleidelijk om te spelen met de woorden en namen van de passen. Een andere invalshoek is om te kijken naar «puur regionalistische of zelfs separatistische namen» (1).

Mijn departement, de Ardèche, heeft bijvoorbeeld een PERTUSOL met een transparante etymologie, Pertusol, terecht goedgekeurd door Robert Chauvot (07-0639).

De Ardèche staat ook bekend om zijn COULETS. Er zijn 16 passen «Le Coulet» in de Chauvot, waarvan 13 in de Ardèche. Als we aan deze passen twee «Col de la Croix du Coulet», één «Les Coulets» (mijn duizendste pas) en één «Le Couletet» toevoegen (al deze passen liggen in de Ardèche), zien we dat 17 van de 22 passen in de Chauvot met de naam «Coulet» in de Ardèche liggen. Er zijn ook 9 passen in de «bible» met de naam «Coulet» («Coulet de xxx»), 9 passen waarvan 5 in de Ardèche.

Le Coulet: F-04-1870, F-07-0370, F-07-0446, F-07-0479, F-07-0490, F-07-0517, F-07-0582b, F-07-0594, F-07-0650,
F-07-0729, F-07-0740a, F-07-0750, F-07-0855, F-07-0900, F-30-1063, F-84-0370
Pas du Coulet F-34-0621
Col de la Croix du Coulet F-07-0540a
Col de la Croix du Coulet F-07-0551
Le Couletet F-07-0605
Les Coulets F-07-0892
Le Grand Coulet F-05-1869
Coulet de Nouron F-04-1132
Audi Coulet F-06-1657
Coulet de la Conquiste F-07-0604a
Coulet de Vernadel F-07-0684
Coulet d’ Auzon F-07-0749
Coulet de la Soulière F-07-0834
Coulet de Pecoyol F-07-1264
Coulets d’ Estrets F-34-1015a
Coulet Redon F-84-1022

De etymologie van het woord COULET is geen probleem: het betekent «kraag», 'kleine kraag', COULET is dus het kleine kraagje...

Deze concentratie van COULETs is in mindere mate terug te vinden in de familienamen: 63 van de 951 telefonisch geregistreerde COULETs komen uit de Ardèche (maar 136 uit de Hérault, 80 uit de Bouches du Rhône, 70 uit de Gard, 62 uit de Var...).

Hierdoor kan ik een haakje openen om mijn COULET voorouders op te roepen: mijn betovergrootmoeder Thérèse COULET (1846 - 1916) uit Lablachère (07), en, terug in mijn directe lijn, Jean François (zoon) (1813 - 98), Jean François (vader) (1788 - 1864), Jean (? - 1826), Pierre COULET (? - 1770) uit Gravières (07)...

Dit brengt me bij een tweede haakje: In een tijd waarin in bepaalde streken bergpasborden opduiken in naam van een «plaatselijke gewoonte» (die meestal als een verrassing komt voor de inwoners van deze streken), vind ik een geloofwaardiger voorbeeld van een «plaatselijke gewoonte» terug bij de familie COULET van Lablachère; Hun naam, duidelijk afgeleid van een geografisch kenmerk van het leefgebied van een van hun (mijn) voorouders, was al aanwezig in dit (zeer) middelgebergte lang voordat het idee van een merkwaardig tweewielig voertuig was opgekomen bij Baron Drais, en nog langer voordat het idee van een niet minder merkwaardige club was opgekomen bij Jean PERDOUX. Ik sluit deze haakjes om nog een quasi-eigenaardigheid van de Ardèche te vermelden: de TRACOL.

5 van de 8 TRACOLs in Le Chauvot komen uit de Ardèche:
F-07-0295, F-07-0400, 07-0640, 07-0740b, 07-0971, 38-1445b, 42-1083, 63-0362

Wat de familienamen betreft, is de concentratie in de Ardèche nog groter dan bij de COULETs: in 2000 waren 80 van de 399 TRACOLs die in het repertorium van Frankrijk zijn opgenomen afkomstig uit de Ardèche (en 116 uit de Drôme). De genealogische database 3617 RACINA geeft 5 referenties van voor 1820 aan personen met de naam TRACOL, waaronder 4 referenties uit de Ardèche, waarvan één in Preaux in 1464! ’Lo Cercaire«, die tien jaar geleden het telefoonboek van de Ardèche heeft bestudeerd (2), merkt ook op dat, met uitzondering van één geval, alle TRACOL's die toen werden gevonden in de Haut Vivarais woonden, wat de etymologie bevestigt: TRACOL moet worden opgevat als »tras col’, letterlijk voorbij de pas, over de pas, over de pas; vandaar het Occitaanse werkwoord «tracolar / trecolar», uitgesproken als «trakoula, trékoula, trékola» wat betekent «achter de berg langs gaan»: de zon «trècoule»... Of, in de figuurlijke zin, voorbijgaan, verdwijnen, sterven. «L'ome de la Loisa a trecolat...». L'Occitan - Nord Vivarais« woordenboek (vergelijkbaar met de uitdrukking gebruikt in onze club, »il a franchi son dernier col«, wat betekent »Louise's man is naar de andere kant gegaan«). Ik heb het horen gebruiken in een afgezwakte betekenis van passeren, oversteken: »j'ai tracoulé vers Fabras...«. »Lo Cercaire« voegt eraan toe: »wat TRACOL oproept is de bewoner van een huis ineengedoken bij de pas, meestal aan de zuidkant«. Dit is vooral duidelijk in het geval van TRACOLS 07-0400, 07-0640 en 07-0971, waarvoor de 1/25000° kaart duidelijk laat zien dat de locatie iets onder de pas zelf ligt; hetzelfde geldt voor de TRACOLS die 1 km onder de Col de Mezilhac ligt, de andere 200 m van de Col de Juvenet, deze twee TRACOLS zijn niet officieel erkend als passen.

De term TRACOL leidt me naar twee andere termen uit de Ardèche die erg op elkaar lijken, ACCOL en SACCOL.

De ACCOLS, soms «accou», «couol», of afhankelijk van de regio, «faïsse», «bancel», «escham», «chamba», enz. genoemd, zijn de terrassen: deze structuren op de hellingen, die een soort traptreden vormen, maken het mogelijk om gewassen te verbouwen waar dat voorheen niet mogelijk was, dankzij een reeks horizontale niveaus die worden ondersteund door droge stenen muren (3). De ACCOLS getuigen van het doorzettingsvermogen en de vastberadenheid van onze voorouders, die geconfronteerd werden met het probleem om landbouwgrond te vinden en te ontwikkelen in de ruige Ardèche. We worden getroffen door de kolossale hoeveelheid werk die het verwijderen van stenen, het opvullen, kanaliseren en bouwen met zich meebracht om landbouw te vestigen en te behouden, soms in zeer afgelegen gebieden. Bij het mountainbiken in de Ardèche is het niet ongewoon om te ontdekken dat een heuvel waarvan je dacht dat hij ’wild‘ was, in feite volledig aangelegd was en onder het bos verdwenen was...

Omdat deze hellingen moeilijk toegankelijk waren, werd het werk meestal op de rug van de mannen gedaan, met behulp van de «besse», een grote mand gemaakt van kastanjehoutsplinters of riet, over de nek geslingerd met een kussen, de SACCOL of «coulassou». Materialen konden ook rechtstreeks in de saccol worden vervoerd. De volkswijsheid, spelend met alliteratie, zei dus:
Per lou païs d'en bas,
lou bat;
Per lou païs d'accols,
lou saccol.
(Voor het lage land, de "bât" - de ezel, de muilezel -; voor het hoge land, de "saccol" - vandaar de man...).

Wat hebben accols, saccols en cols ermee te maken? Niets, het was alleen maar bedoeld om je te laten genieten van het landschap terwijl je de passen van de Ardèche beklimt en om dit erfgoed, dat helaas langzaam aan het verdwijnen is, in de schijnwerpers te zetten. Het is echter «het bewijs van een landelijke beschaving die het water en de stenen perfect beheerste om een voedzaam en harmonieus landschap te creëren, een weerspiegeling van de geslaagde alliantie tussen de mens en zijn land’ (3), en ik voeg eraan toe tegen de prijs van hard werken.

Bernard «Biki lou biker» Pommel
Fietstoerisme Aubenas Vals

Referenties
(1) Laurent Laruaz, Cent Cols magazine nr. 18, 1990, p. 23.
(2) Het verhaal achter je naam: TRACOL, Lo Cercaire, Le Dauphiné Libéré, 3/2/90
(3) La Belle Lurette, dossier traditie: les terrasses, juni 1996 (uitgegeven door Savoirs de terroir, 07600 Vals les Bains).
Op de terrassen, zie het internet