Léxico franco-vasco
René Poty (cc530) el 28/11/99
La «Grand guide des Pyrénées», publicada por Editions Milan, contiene un glosario muy interesante de topónimos vascos.
Lo que llama la atención a primera lectura es la gran cantidad de nombres vascos que hacen referencia a la naturaleza (bosques, arroyos, rocas, pastos, etc.). Cualquiera que haya recorrido en bicicleta las carreteras o pistas del País Vasco guardará un grato recuerdo de los «pequeños» puertos con sus impresionantes porcentajes. El euskera parece disponer de un vocabulario muy rico para describir este terreno tan especial, de ahí que existan lugares cuyos nombres tienen la siguiente raíz:
- Aguerre: un lugar alto y abierto.
- Aitz: punta rocosa o Atxegu: roca aislada
- Aran: valle, Arana o Haranea: el valle.
- Arri: piedra, roca, también conocido como arrietta: lugar rocoso, arçubi: puente de piedra, ararte: desfiladero, garganta, etc...
- Karzé: colina, lugar elevado.
- Buru: cabeza, punta, extremo, cima.
- Cap, capo: extremo, parte superior, cabeza.
- Egi: pendiente.
- Ganancia (muy frecuente) alto, pico. Gagneko: desde arriba.
- Garate o Garati: cumbre, punto más alto.
- Goi: parte superior, Goyen, Goiko: desde arriba.
Existe abundante vocabulario para describir picos y crestas, pero ¿qué hay de los puertos que tanto nos gustan?
El número de palabras es algo más limitado:
- Meha, étroit, Mehatze, meaca: pequeño paso, escalón, pasaje.
- Lepo, lepoa, lepoua: collar (este es el nombre más común).
Por último, resulta divertido e instructivo conocer el significado de los nombres de algunos de los puertos, todos ellos muy arraigados en la cultura vasca:
- Orgambide: calzada: 64-1284: puerto de Orgambidesca, 64-0958: puerto de Orgambide.
- Burdin: hierro: 64-1092: Paso de Burdincurrutcheta, que significa Paso de la Cruz de Hierro, 64-0892: Paso de Burdin Olatze (ola=forja).
- Haritz: roble albar: 64-0784: paso de Haritzcurutche (¿cruce de roble? ¿cruce de roble?).
- Egi o Hegui: ladera, cresta: 64-1313: puerto de Heguichouria.
- Curutche, Kurutz: cruz: 64-1285b col de Curutche, 64-0557: Curutche lépoa, ambas medias: col de la Croix, 64-0921 col de Curutcheta.
- Mendi: montaña, 64-0435b: Mendiko lépoa, 64-1362b: puerto de Erroymendi.
- Zabal: gran superficie, 64-0503: puerto de Askonzabal
- Artzu, Hartze, Harritzu, Arrieta: roquedo: 64-0666: collado de Artzaley.
- Oihan : bosque : 64-0895b : Paso de Oyanbeltze.
- Ibar : valle : 64-0966 : Paso de Ibarburia.
- Ola, Olha: cabaña, forja: 64-1245 Ohlazarreko lépoa.
- Bide, bie: senda, camino. Bidea, bidia: camino, 64-1567 Bidegorritako lepoua.
Buena suerte en su viaje, y que este pequeño glosario le ayude a escalar las terribles pendientes del País Vasco.
Michel de Brébisson (cc1315)
Como complemento a la publicación de René Poty en este sitio, le ofrezco un suplemento que, como dice el autor, debería ayudarle a encontrar el significado de un gran número de topónimos en el mapa de Francia.
| Gastel, gastelu: castillo | Saro, saroi: bosque, arboleda |
| Gorostiague: broza | Sarobe: redil |
| Haiça, haize: viento | Sedari, zedari: mojón, hito |
| Halga, falga: helecho | Senda, chendra: camino |
| Har, hari, harri: piedra | Tartaka; tartakadi: encina; lugar donde crecen |
| Haram: valle | Toja, toju, utsal: tierra no cultivada |
| Harbibil: guijarro redondo | Toki: lugar, espacio |
| Harbotxi: rock | Tortitx, tortox: alcornoque |
| Hardi: montón de piedras | Tuturu, tontor: pico, punta, cima |
| Hardoi, haregi: carrera | Tutxulo: alcance |
| Hargune: lugar pedregoso | Txara: un lugar sembrado de jaras |
| Haritz: roble | Txerigerezi: cerezo |
| Harkadi: roca | Txeritegi: pocilga |
| Harkoska: piedra angular | Txipo, zurtxuri, zurxuri: chopo |
| Harlauza, harlatxa: piedra plana | Ubea: ford |
| Harpiko: pico | Ugaitz, uraitz, zuperna: río, torrente |
| Harrina : arena | Ugari, urbegi, urburu, urgia, urgune, urmia, uthur : fuente |
| Hartoki, hartsu: suelo pedregoso | Ugolde, uhausin: torrent |
| Harxède: montículo de piedra | Ukatz: estanque |
| Martzuka: morera | Unkitegi: camino áspero |
| Mendi = montaña | Ur: agua |
| Mendiarte, Menditarte: valle | Urjauztiri, urzuti: cascada |
| Mendibirkar: pequeña meseta | Urki; urcodoy: abedul; bosque de abedules |
| Mendibitarte: barranco, valle | Urkitza: carpe (árbol) |
| Mendigain: meseta, cumbre | Urlepo, urmehegune: vado |
| Mendigarai: pico, cumbre | Uztahurtze, urritz, urrutx: avellano |
| Mendihegal: contrafuerte | Xaar: bosquecillo |
| Mendiheroka: cadena montañosa | Xalapista: pobre choza |
| Mendikasko: cumbre | Xara, xaradi, xaraxi: bosque |
| Mendilepo : cuello | Xenda, xendra, zidor: camino, sendero |
| Mendisaldo: sierra | Xilhogune, xilhoka: cueva |
| Mendiur: agua torrencial | Xupide: sendero de montaña |
| Mendixorotx, Mendizut: pico [mèndišóròtš]. | Zabaltoki: llano |
| Merla, merlahobi: marga | Zahar: viejo |
| Putzu, putxu: pozo, noria; hoyo, agujero | Zaldibide: camino de herradura |
| Quinta, quinca: lodazal, pantano | Zubi, zubia: puente |
| Sako: barranco de tamaño medio | Zubito, zubixka: alcantarilla; pasarela |
| Sakon: profundo, hueco | Zume: mimbre |
| Sapar: arbusto | Zuphude: camino empinado |
| Sarats; saratsaga: sauce; sauceda | Zurikats: brezo blanco |
| Zurkari: leñador |
Ref: extracto del GLOSARIO DE TÉRMINOS DIALÉCTICOS utilizado para encontrar el significado de un gran número de topónimos en el mapa de Francia por A. PÉGORIER, geógrafo. [ign 1963].